Zginął pełniąc służbę ...PKP Skierniewice 1930 r.

 

Stacja kolejowa Skierniewice była w tych dniach widownią bohaterskiej śmierci policjanta. Pełniący służbę posterunkowy Franciszek Pawlak zauważył dwóch osobników, skradających się ku magazynom materiałów budowlanych. Udał się więc za nimi i w chwili, gdy zaczęli wyłamywać zamek z odległości kilkunastu kroków zawołał:

— Stać, ręce do góry, tu policja!

Złodzieje odpowiedzieli kilku wystrzałami rewolwerowymi, raniąc posterunkowego w brzuch, po czym rzucili się do ucieczki. Policjant mimo ciężkiej rany puścił się w pogoń, lecz, straciwszy siły, runął na tor w momencie nadejścia pociągu osobowego, który przeciął go przez pół

Świadek całego zajścia zwrotniczy Jan Kostpolski, widział podchodzących pod magazyn nieznajomych widział również idącego w ślad za nimi policjanta. Uzbroił się więc w żelazny drąg podążał za nim by mu okazać pomoc. Widział później biegnącego policjanta, wołającego:.

Zabili mnie!

Widział, gdy ten upadł na tor i gdy zbliżał się pociąg zaczął więc dawać sygnały, które wprawdzie maszynista zauważył i puścił w ruch wszystkie hamulce. Było jednak za późno, gdyż parowóz i pierwsze dwa wagony przejechały Pawlaka. Po wydobyciu zwłok z pod wagonów pociąg ruszył w dalszą drogę, ciało zaś przeniesiono do kostnicy, gdzie oględziny stwierdziły, że ś. p. Pawlak przed przejechaniem go przez pociąg został śmiertelnie zraniony kulą rewolwerową większego kalibru w brzuch. Powiatowy komendant policji w Skierniewicach natychmiast zawiadomił pobliskie posterunki oraz zarządził pościg za zbrodniarzami.

Z Łyszkowic pod Monte Cassino (1903 -1944)

 

Z całą pewnością bitwa o Monte Cassino rozsławiła imię polskiego żołnierza i pokazała, że polska armia potrafiła podjąć ogromne ryzyko z wiarą i poświęceniem , że nie ma dla niej rzeczy niemożliwych.

'' oddaliśmy ducha Bogu, ciało Włochom, a serce Polsce''

Jednym z nich był st.strz.. Franciszek Oświęcimski, urodzony 3 października 1903 r. w Łyszkowicach pow. Łowicz .Służył w 17 Lwowskim Batalionie Strzelców, który wchodził w skład 5 Kresowej Dywizji Piechoty. Jego jednostka brała udział w najcięższych walkach o przełamanie niemieckiej linii Gustawa .Poległ 17 maja 1944 roku, w przeddzień ostatecznego zdobycia klasztoru przez polskich Żołnierzy .

Monte Cassino wraz z znajdującym się na wzgórzu klasztorem benedyktynów było w czasie II wojny światowej kluczową niemiecką pozycją obronną na tzw. linii Gustawa, mającą uniemożliwić aliantom zdobycie Rzymu. –Masyw Cassino, na którym stał klasztor, był kluczowym stanowiskiem w linii Gustawa, systemie połączonych niemieckich linii obronnych, biegnącym przez całą szerokość najwęższej części Włoch między Gaetą i Ortoną. Od stycznia do maja 1944 roku pod Monte Cassino zostały rozegrane cztery wielkie bitwy. Do pierwszych walk doszło 17 stycznia i, co ciekawe, już wtedy wzięli w nich udział polscy żołnierze z 1. Samodzielnej Kompanii Komandosów pod dowództwem mjr. Władysława Smrokowskiego. Jednak pierwsze natarcie, które przeprowadziły w połowie stycznia siły amerykańskie i brytyjskie, okazało się nieudane. Miesiąc później nie poradzili sobie w drugiej bitwie również żołnierze z Nowej Zelandii, wspierani przez żołnierzy hinduskich. Po kolejnym miesiącu ponowili atak, lecz i tym razem po trwającej 11 dni bitwie alianci wycofali się, wcześniej ponosząc ogromne straty. W nocy 12 maja 1944 r rozpoczęła się czwarta bitwa o Monte Cassino .Tuż po północy, po dwugodzinnym ostrzale artyleryjskim, polscy żołnierze rozpoczęli nocny atak na pozycje niemieckie. W walkach wzięły udział wszystkie jednostki 2. Korpusu Polskiego: 3. Dywizja Strzelców Karpackich, 5. Kresowa Dywizja Piechoty, 2. Samodzielna Brygada Pancerna. Niestety, naprzeciw nich stały elitarne jednostki niemieckie: 1. Dywizja Spadochronowa oraz 5. Dywizja Górska. Pierwsze natarcie wyprowadzone przez Polaków nie powiodło się i zostało okupione ogromnymi stratami – było to aż ok. 1,8 tys. poległych i rannych. W obliczu zaciętego oporu Niemców gen. Anders zrezygnował z ponawiania kolejnych ataków aż – jak ustalono – do wschodu słońca 16 maja. Data ta jednak, po konsultacjach, została przełożona na dzień później. Po ponowieniu natarcia, wieczorem 17 maja, polscy żołnierze wreszcie przełamali potężną siłę niemieckiej obrony pod strategicznie położonym Colle San Angelo .Polacy zdobyli szczyt, który był nie do zdobycia, przełamali linię Gustawa, a imię Polski było wówczas na ustach całego świata.

Kościół Świętego Ducha- 1908 r.

 

Najstarszą murowaną świątynią w Łowiczu jest bez wątpienia ,gotycki kościół pod wezwaniem Świętego Ducha , a  fundatorem kościoła , ten sam który sprowokował Ulricha von Jungingena do wypowiedzenia Polsce wojny 1409 r. przez Zakon Krzyżacki .Ufundował go oraz uposażył (przeznaczając dziesięciny arcybiskupie ze wsi Zielkowice oraz z Nowego Miasta Łowicza) arcybiskup metropolita gnieźnieński Mikołaj Kurowski, erygując przy nim 9 X 1404 r. parafię pw. Świętego Ducha. Jak czytamy w dekrecie erekcyjnym: uczynił to „zapobiegając potrzebom duchowym miasta i okolicy”

[...]Dawniej, w czasie uroczystości Matki Boskiej Pocieszenia, w oknie wieży dotąd będąca cyfra Imienia Maryi wieczorem bywała lampkami oświetlana , a po za nią amatorowie na instrumentach dętych przez parę godzin wygrywali różne pieśni religijne. Publiczność po ulicy spacerowała, pobożni zaś wstępowali do kościoła i modlili się[...] 

Przy zbiegu ulic Piotrkowskiej i Długiej w roku 1404 Mikołaj Kurowski, herbu Szreniawa, Arcybiskup gnieźnieński dogadzając potrzebom duchowym mieszkańców Łowicza, przed bramą krakowską, wzniósł drugi kościół parafialny. Kościół parafialny św. Ducha od lat dawnych, a może od czasu istnienia, miał zawsze Proboszcza i innych księży pod nazwą Prebendarz i Wikariuszów. Jego pierwszym proboszczem był Mikołaj z Rybna a ostatnim mianowanym przez Arcybiskupa gnieźnieńskiego, ks. Chrzeliński, zmarły r. 1792.

Fundator kościoła św. Ducha i kościoła z klasztorem 00. Dominikanów w Łowiczu , arcybiskup gnieźnieński Mikołaj Kurowski herbu Szreniawa, ten sam który sprowokował Ulricha von Jungingena do wypowiedzenia Polsce wojny 1409 roku przez Zakon Krzyżacki . W gruncie rzeczy nie wiadomo, czy Kurowskiego tylko przypadkowo „poniosło„ czy raczej wykonywał ukryte instrukcje królewskie. Poselstwo przybyło do Malborka , krzyżackiej stolicy 1 sierpnia, Mikołaj Kurowski w towarzystwie wojewody kaliskiego Macieja z Wąsoszy i kasztelana nakielskiego Wincentego z Granowa. Po wymianie uprzejmości : Oburzony Kurowski powiedział: „Przestań straszyć nas mistrzu wojną litewską: jeśli ty bowiem wybierzesz się na Litwę, bądź pewnym, że król nasz Prusy zbrojno nawiedzi. Nieprzyjaciół Litwy my za swoich uważamy wrogów; na ciebie więc zwrócimy oręż, jeżeli Litwę zaczepisz”. Mistrz odpowiedział: ”Dziękuję ci, Ojcze Przenajwielebniejszy, że nie utaiłeś przede mną zamiarów twego króla. Ja twoją mową objaśniony i upewniony, raczej na głowę samą niż na członki cios mój wymierzę; ziemię osiadłą niż pustą, miasta i włości raczej niż łasy nawiedzić wolę; wojnę zamierzoną przeciw Litwie na królestwo Polskie obrócę. Sładniej bowiem mnie i zakonowi memu godzić przeciw głowie, niż nogi podcinać; radniej kraje zamieszkane i ludne, niżeli pustynie, lasy i ciernie wojować„

Zakon wypowiedział Polsce wojnę 6 sierpnia 1409 r.

Arcybiskup Mikołaj Kurowski ,kapituła gnieźnieńska wybrała go na to stanowisko 14 września 1402 r., a w 1403 r. dostał oficjalne zatwierdzenie na stolicy gnieźnieńskiej od papieża Bonifacego IX. Urodzony we wsi Kurowie pod Bochnią, był bliskim i zaufanym doradcą Władysława Jagiełły. W bitwie pod Grunwaldem wystawił dobrze uzbrojoną chorągiew , a wojsko jego postępowało za chorągwiami książąt Mazowieckich. Na dworze swym lubił wystawność i uroczystości, gonił za zbytkiem i zabawami, przepadał za muzyką. Krewnym dużo dopomagał, niekiedy ze szkodą kościoła. Królowa Anna oskarżyła go przed królem, że jej,, uchybił'', dowiedziawszy się o tym zarzucie, wyjechał do Glinian w celu usprawiedliwienia się przed Królem. Nie dojechał , po drodze w Kreczowie wstąpił na polowanie, spadł z konia i potłukł się tak dotkliwie, że niebawem zmarł w Ropczycach 7 września 1411 r

Jego ciało sprowadzono do Gniezna i pochowano w prezbiterium katedry gnieźnieńskiej.

Według legendy, Matka Boża ukazała się św. Monice, ubrana w czarny strój ze skórzanym pasem, w odpowiedzi na jej prośby o pomoc i pociechę po śmierci męża, Patrycjusza. Obiecała specjalną opiekę i pociechę Monice oraz wszystkim tym, którzy ku Jej czci noszą skórzany pas.Chociaż kult Matki Bożej Pocieszenia wiąże swe powstanie z zakonem augustiańskim, bardzo szybko rozszerzył się na cały Kościół i jak widać trafił też do Łowicza gdzie w kościele orkiestra amatorska na instrumentach dętych przez parę godzin wygrywała różne pieśni religijne. Publiczność po ulicy spacerowała i słuchała, pobożni zaś wstępowali do kościoła i się modlili .

W roku 1897 w parafii dusz 5,434.

[...]Od roku 1889 istnieje przy kościele orkiestra amatorska, zorganizowana i wyuczona od najpierwszych początków nauki muzyki dzięki wytrwałej i bezinteresownej pracy zdolnego muzyka-organisty, p. Kazimierza Papiewskiego. Skład orkiestry przeważnie stanowią chłopcy i starsza młodzież ze wsi tejże parafii oraz kilku młodych rzemieślników z miasta; prym trzyma syn organizatora, p. Franciszek Papiewski, zdolny i obiecujący muzyk. Nieprzyjazne okoliczności, jak częsty ubytek członków orkiestry ze wsi przez ustalanie się ich losu lub opuszczanie miasta przez młodzież rzemieślniczą, nie zrażają niestrudzonego nauczyciela, który na nowo z innymi rozpoczyna taką samą mozolną naukę. Instrumenty są osobistą własnością członków i p. Papiewskiego, a kontrabas za 42 ruble kupiony z chętnych składek gospodarzy ze wsi, z których młodzież do orkiestry należy. Komplet zawsze jest z 14 do 16 osób i składa go: 8 skrzypiec, 3 trąbki, 2 klarnety, 2 flety i kontrabas. Muzyka ta wykonywa na chórze przy śpiewie 4-głosowym msze, nieszpory i inne utwory kościelne[...]

Zakon wypowiedział Polsce wojnę 6 sierpnia 1409 r.

26 z kolei wielki mistrz Ulrich , architekt konfliktu Zakonu Krzyżackiego z Najjaśniejszą Rzeczpospolitą pewien był wygranej. Za niespełna rok ,15 lipca na polach Grunwaldu straci głowę i kilka członków ....203 braci-rycerzy, spośród 250 w bitwie uczestniczących.

Na polach Grunwaldu doszło do jednej z największych bitew w dziejach średniowiecznej Europy ,która złamała raz na zawsze potęgę militarną zakonu krzyżackiego.

Żywcem Spaleni ... PKP - Skierniewice 31 lipca 1944 r.

 

...Dojeżdżamy do Skierniewic .Każą nam wynosić zaduszonych .Z każdego wagonu .Niektórzy udają nieżywych. W tej ryzykownej grze przegrywają swoje życie..

Wojna to czas, w którym powszechnie przyjęte zasady nie zawsze mają rację bytu. W normalnych warunkach pewne sytuacje ,rzeczy, zdarzenia dziś nie mieszczą się w głowie? Tylko, że wówczas warunki były dalekie od normalnych. Zbrodnia w Skierniewicach jest jednym z wielu przykładów okrucieństwa niemieckiej okupacji w Polsce. Stanowi symbol martyrologii narodu polskiego, a zarazem przypomina o losie więźniów Pawiaka, którzy stawiali opór lub padli ofiarą terroru.

W 1944 roku, w obliczu zbliżającego się frontu wschodniego i ofensywy Armii Czerwonej, Niemcy rozpoczęli masową likwidację więzień oraz transport więźniów z okupowanych terenów w głąb Rzeszy. Pawiak, będący centralnym miejscem kaźni w Warszawie, był przepełniony więźniami, wśród których znajdowali się członkowie Armii Krajowej, inteligencja, a także zwykli cywile.

W lipcu 1944 roku, tuż przed wybuchem Powstania Warszawskiego, Niemcy przyspieszyli ewakuację więźniów, organizując transporty w nieludzkich warunkach.

Ostatni transport więźniów wyruszył z Warszawy 30 lipca 1944 r. Po przeprowadzonej selekcji ,Niemcy załadowali do wagonów towarowych 1.800 więźniów Pawiaka ,największego więzienia politycznego w okupowanej Polsce z przeznaczeniem transportu do obozów w Gross Rosen i Ravensbruck. W wagonach kolejowych warunki były fatalne, panowała niemiłosierna duchota oraz ścisk. Tragiczne warunki, pozbawienie wody oraz nierzadko zły stan fizyczny transportowanych zebrały niemałe żniwo – wielu umarło. 31 lipca 1944 roku pociąg dotarł do Skierniewic. Tu zmuszono wycieńczonych więźniów do pracy. Ich zadaniem było przeniesienie ciał zmarłych do znajdującego się na bocznicy kolejowej pociągu. Wielu żywych upatrzyło w tej sytuacji ratunek. Udając martwych dostawali się do podstawionego wagonu licząc, że po zmroku uda im się uciec. Była to jednak próżna nadzieja.

relacje:

Antoniego Wojnarowicza, Leopolda Czerwińskiego ,Tadeusza Drecki -      nauczycieli z Kołbieli.

[  https://archiwumskierniewic.pl/items/6b1c43db-b13f-4aa6-b9e2-25bfe2c15c5au  ]

Dzień był upalny ,wagon omalże był hermetycznie zamknięty. Okna miał pozabijane . W wagonie było około 120 osób. Obecni w wagonie poczęli mdleć ,dusić się [...]Jak pierwszy zemdlał ,kładł się już na niego następny ,który tracił przytomność [...]Do 9 wieczorem umarło 44 ludzi[...]Do wagonu byli załadowani o 4 rano ,o 2 popołudniu umarł pierwszy. Pociąg ciągle stał na stacji Warszawa Zachodnia - 30 lipca 1944 r.

Po paru godzinach pociąg wolno rusza [...] zatrzymuje się na stacji Skierniewice 31 lipca 1944 r.[...]Niemcy po kolei otwierali wagony...nie żyjących nie żyjących, na zewnątrz...Raus..
Z każdego wagonu wyrzucają po kilku nieszczęśników ,każą wynosić zaduszonych, wszystkich wnoszą do jednego wagonu.
Na rozkaz Niemców ,maszynista Stefan Tarnowski przetoczył wagon z zaduszonymi na boczny tor koło tartaku.
[...] Pod nadzorem strażników przy wagonie kręcili się jeńcy radzieccy, zaczęli kopać dół,a jeden na dachu siekierą rąbał otwór, drugi pod wagonem układał drewno do podpalenia [...]
Po wykonaniu polecenia jeńcy odeszli od wagonu .Przez otwór wlano płyn łatwopalny i podpalono. W wagonie powstał okropny okropny krzyk.[...] Gdy obudowa wagonu została całkowicie spalona ,pozostał szkielet z żelaza ,a na nim czarna masa ludzka .Jeńcy [...]rwali bosakami i ściągali do przygotowanego dołu.[...]Gdy szczątki pomordowanych .....spoczęły we wspólnym dole jeńcy zasypali go i udeptali ziemię [...]

[ https://archiwumskierniewic.pl/collections/09891ce7-349b-461c-9a9c-2dfbe51f4322  ]

Ekshumacji szczątków 78 więźniów z Pawiaka ,dokonano 14 września 1945 r. Wydobyte zwęglone szczątki ,umieszczono w 17 trumnach i dwóch skrzyniach .Trumny i skrzynie załadowano na konne wozy i pod honorową eskortą żołnierzy przewieziono na skierniewicki cmentarz św. Józefa, gdzie spoczęli we wspólnej mogile. Na podstawie dokumentów ,które znaleziono przy spalonych udało się ustalić dane personalne 27 osób .Wśród nich mieszkańcy miejscowości Kołbiel ,położonej na południowy wschód od Otwocka .

Archiwum Cyfrowe Skierniewic

'' Spalenie wagonu z więźniami "Pawiaka" na stacji w Skierniewicach''

[ https://archiwumskierniewic.pl/collections/09891ce7-349b-461c-9a9c-2dfbe51f4322  ]

PKP - Skierniewice 

Tajemnice cmentarza w Skierniewicach (1915- 1917 r)

 

Na gruncie koszar wojskowych imienia gen. Sowińskiego w Skierniewicach, podczas rozkopywania wałów dawnej strzelnicy, wykryto nieznane dotychczas i nigdzie nie zarejestrowane miejsce pochówku , rozstrzeliwanych bez sądu i wyroku obywateli polskich Na podstawie zeznań mieszkańców Skierniewic ustalono, że wały starej rosyjskiej  strzelnicy były miejscem kaźni za czasów okupacji niemieckiej. W miejscu tym przez 3 lata — 1915, 1916 i 1917 —niemal codziennie rozlegały się salwy z karabinów , wymierzone w piersi rzekomych „szpiegów".

Skierniewice 1926 /1927 r.

W czasie robót ziemnych, żołnierze plantujący wały dawnej strzelnicy, natknęli się na nieznane cmentarzysko .O fakcie znalezienia kości ludzkich żołnierze zameldowali dowódcy II baonu 18 p.p. mjr. Połeciowi, który ze swej strony zawiadomił o odkryciu dowódcę pułku i dowódcę dywizji pułk. Mackiewicza. Dla zbadania sprawy cmentarzyska wydelegowany został miejscowy oficer placu, kpt. Stefański. W miejscu, rozpoczętych przez żołnierzy robot plantacyjnych, znaleziono szkielety 4 osób.

Po otrzymaniu tych wieści kpt. Stefański zarządził sprawdzenie, czy wzdłuż całych wałów znajdują się szkielety. Gdziekolwiek włożono w ziemię kilof czy łopatę , tam rozlegał się szczęk kości. Szkielety leżą w ziemi poukładane równo, systematycznie — po niemiecku. Dalsze roboty zostały wstrzymane, aż do czasu zejścia na miejsce specjalnej komisji, złożonej z przedstawicieli policji, władz miejskich, rządowych i lekarzy.

W olbrzymiej większości byli to ludzie, którzy na wieść o pochodzie armii niemieckiej na Warszawę, zbiegli do stolicy, więc włościanie, obywatele ziemscy, ludność miast i miasteczek itd. Gdy rozpoczęło się oblężenie Warszawy i front stanął na rzece Rawce , ludność poczęła, wracać do swych siedzib . Kogokolwiek schwytano na mostku na Rawce , tego wleczono do aresztu wojskowego w koszarach i w ciągu 24 godzin rozstrzeliwano. Niemcy nie sądzili w Skierniewicach nikogo. Wszyscy obywatele rozstrzelani byli na zasadzie „rozporządzenia" komendanta miejscowego garnizonu. O rozstrzelaniach ludność miasta zawiadamiano hurtem w formie mniej więcej następującej:

''Na wałach koszarowych rozstrzelano X szpiegów, schwytanych na szpiegostwie".

Wielu aresztowanych rozstrzelano powiązanych sznurami, a niektórych „opornych" wleczono na wały i rozstrzeliwano w kajdanach, wymyślonych chyba przez średniowiecznych inkwizytorów. Jeden egzemplarz takich kajdan znaleziono na jednym ze szkieletów. Są to drążki, żelazne, połączone w środku zawiaskami . Obrączki na rękach zamykały się na specjalni zamki. Kajdany te wieszano skazańcowi na pasku i zawieszano na szyi . Rzemień był tak krótki , że dłonie skazaniec miał zawsze na wysokości ramion.

Mieszkańcy Skierniewic w zeznaniach swoich opowiadają wstrząsające momenty z tych pruskich egzekucji .Pewnego dnia rozstrzelano równocześnie 12 chłopów . Stały mieszkaniec Skierniewic, odbywający służbę w 18p.p Władysław Karwat, który za czasów okupacji niemieckiej był młodym chłopcem i pasał krowy w okolicy koszar, opowiada, że pewnego dnia przygnano z daleka 12 chłopów , powiązanych strasznie sznurami do siebie po trzech. Chłopi opowiadali, iż słysząc strzały armatnie w pobliżu swej wsi, zeszli się w jednej z chałup, aby naradzić się, czy należy uciekać ze wsi, czy pozostać przy dobytku. W czasie narad chałupa została otoczona, przez Niemców, którzy aresztowali wszystkich, jako ''szajkę bandycką''

Innego dnia przyprowadzono na wał młodą, rzewnie plączącą dziewczynę .Miała najwyżej 18 lat .Schwytano ją na mostku rawskim. Gdy miano jej założyć worek na głowę ,dziewczyna wyrwała się oprawcą , zaczęła uciekać ,wspinając się na wał ,krzycząc że jest nie winna ! Na wale dosięgły ją kule niemieckie. Innym razem przyprowadzono na wały strzelnicy jakiegoś dostatnio odzianego obywatela ziemskiego z żoną i młodą córką. Wszystkich troje związano razem. Nie wyrzekli ani jednego słowa. Po kilku salwach już nie żyli. Zakopano ich osobno, przykryto ich darniną, tak. że do dnia dzisiejszego nie wiadomo, gdzie leżą ich szczątki .Pod koniec walk o Warszawę został rozstrzelany obywatel skierniewicki, Wierzbicki, który był właścicielem omnibusu konnego, utrzymującego komunikację między Rawą a Skierniewicami. Zarzucono mu przewożenie szpiegów. Własnymi końmi odstawiono go na miejsce kaźni . Ponieważ odgrażał się, że ucieknie, wsadzono go worka ,a drugi worek zarzucono na głowę i rozstrzelano. Gdy w roku 1919 ,rodzina rozstrzelanego uzyskała zezwolenie na przeniesienie zwłok na cmentarz ,znaleziono go w tych samych workach , w których go rozstrzelano.

W tym samym czasie rozstrzelano15-letniego chłopca, praktykanta rolnego, Edmunda Góreckiego. Chłopiec ten, który wraz z właścicielem majątku, w którym pracował, uciekł do Warszawy, zatęsknił do domu i przekradł się do Skierniewic. Schwytał go patrol niemiecki wraz z dwiema dziewczynami lat 18 i 20 (nazwiska nie znane) w nocy na moście. Tejże nocy wszystkich troje rozstrzelano. Wkrótce o egzekucji tej doniesiono ludności plakatami na murach.

Napisano, iż rozstrzelano „agronoma", schwytanego na sporządzaniu planów umocnień polowych.

Brat rozstrzelanego, stolarz miejski w Skierniewicach, wykradł ciało brata nazajutrz po rozstrzelaniu i pochował potajemnie na miejscowym cmentarzu.

Oto drobna cząstka straszliwych losów , tajemnic, dramatów zwykłych ludzi , jakie kryje strzelnica zamieniona przez prusaków w miejsce kaźni i cmentarz nieszczęśników ,którym zarzucano szpiegostwo lub inne przestępstwa .Odkopany cmentarz, ofiar bestialstwa. pruskiego w Skierniewicach ,według obliczeń, może być miejscem spoczynku około 400 osób , rozstrzelanych przez Niemców .